Foto's van het orgel

Charles Philbert, kanselier op het consulaat van Frankrijk in Amsterdam en vriend van de beroemde orgelbouwer Cavaillé Coll was aanstichter en ontwerper van het huidige instrument. Hij gebruikte wel een anonieme brief in het Latijn om pastoor Burgmeijer en zijn kerkbestuur zover te krijgen dat ze de blik voor een nieuw orgel op de vernieuwer Cavaillé Coll zouden richten.  Liefst had Philbert de opdracht aan zijn Parijse vriend gegund, maar die was de 'zuinige Hollanders' te duur. Voor Philbert was dat de reden dat hij de gebroeders Adema uit Leeuwarden (en sindsdien Amsterdam) in de arm nam. Zij kregen de opdracht en in nauwe samenwerking met de Fransman, die de bouw haast van dag tot dag begeleidde, werkten zij aan het orgel dat in 1871 voltooid werd. Nieuw voor Nederland was de Barkermachine ofwel de 'pneumatische hefboom',  waarmee de toetsdruk verminderd wordt en virtuoos, snel spel gemakkelijker wordt. Hij werd achter een deur met raampjes geplaatst, zodat de werking goed zichtbaar is.  Jos A. Verheijen (1837 - 1924) , medeoprichter en eerste voorzitter van de Nederlandse Organisten Vereniging (nu K.N.O.V.) - en een bekende van Philbert ! - werd de eerste organist. (zie hieronder)  Op 30 april 1871 werd het ingespeeld door Alphonse de Mailly uit Brussel. Maar Philbert was nog niet helemaal tevreden. In 1878 liet hij uit Parijs nieuwe pijpen voor de tongwerken komen om die van de Adema's te vervangen. In 1887 werd het orgel vergroot met een aantal pedaalstemmen en kreeg zijn huidige aanzien, zoals Philbert het gewenst had. Vandaar dat we het orgel, op voorstel van Jan Raas, die de geschiedenis van het orgel heeft bestudeerd en vastlegde in het boekje De Kroon op het Werk (helaas uitverkocht) in 1994 naar orgelbouwer en ontwerper Adema-Philbertorgel hebben genoemd. Zonder Philbert waren de Adema's waarschijnlijk nooit op het spoor van de franse orgelbouw gezet. Ze verhuisden met hun bedrijf (in 2005 150 jaar oud) zelfs van Leeuwarden naar Amsterdam voor dit magnum opus van Philbert. Organisten en publiek toonden zich van het begin af enthousiast over dit Frans-Romantische orgel. Ook Cavaillé Coll zelf had waarderende woorden voor dit orgel over. Beroemde organisten als Guilmant, Widor en Saint-Saëns kwamen hier spelen. 

Tot 1980 heeft het orgel dienst gedaan bij kerkdiensten en concerten. In 1993 en '94 volgde een volledige restauratie door Flentrop b.v. uit Zaandam en sindsdien klinkt dit instrument weer mooier dan ooit. Er is geen vaste organist verbonden aan het orgel van de Mozes & Aäronkerk.

De klank van het orgel (na de restauratie)

Voor en na restauratie, klinkt het orgel dan anders? Die vraag kwam op in de Orgelvriend van december 2003 dat de toenmalige directeur van Flentrop Cees van Oostenbrugge interviewde vanwege het 100-jarig bestaan van zijn bedrijf. Er werd wel eens gezegd dat het orgel van de Mozes & Aäronkerk na de restauratie 'brutaler' klinkt dan men zich van vroeger herinnerde. Een enkeling sprak zelfs van een 'Flentropsaus', waar alle door de firma Flentrop gerestaureerde orgels last van zouden hebben. Van Oostenbrugge zei hierop: "Als  een orgel wordt gerestaureerd hoef je je niet af te vragen of dat nadien anders zal klinken. Daar kun je zeker van zijn. Doel van een restauratie is namelijk als eerste dat een instrument technisch weer goed functioneert, wat onder meer inhoudt dat de windhoeveelheid naar de pijpen weer gelijk is aan de originele toestand. Uiteraard klinkt een pijp dan automatisch presenter, noem het 'brutaler' dan voorheen. (...) In het geval van de Mozes & Aäronkerk, voorheen zo lek als een mandje, kan ik mij dus voorstellen dat het verschil opvalt en als 'brutaler' wordt bestempeld. Maar dit is dan niet de 'Flentropsaus' maar de klank zoals bedoeld is door de gebroeders Adema onder aanvoering van Philbert." Daar blijft niet iedereen van overtuigd, maar ...dat houdt de discussie levendig over een - en daar zijn voor- en tegenstanders unaniem over- prachtig en voor Nederland heel bijzonder instrument

U kunt dit orgel beluisteren. Wouter van den Broek speelt Toccata uit de 5de symfonie van Widor. Een fragment hieruit is beschikbaar in een wave-bestand (571 kB, 50 sec). Deze muziek is overgenomen van de cd 'Wouter van de Broek bespeelt het Adema/Philbert orgel in de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam'. 

Beter nog. Komt u een keer naar een concert of bespeling. Ieder jaar organiseert het Mozeshuis enkele concerten voor eigen rekening en ook in het Open Monumentenweekend wordt er gespeeld (zie de Agenda van de kerk). Het Mozeshuis staat altijd open voor initiatieven van anderen om hier orgelconcerten of concerten met orgel te organiseren. Tegen gunstige voorwaarden. Die initiatieven van anderen zijn sinds de restauratie van 1994 nog steeds op één hand te tellen (misschien op twee). Als kenners en liefhebbers gelijk hebben dat dit een uniek instrument is, dan moet dit orgel toch vaker kunnen klinken.

Enkele opvallende zaken rond het orgel

Thea Riesebos, orgel en Dick Hollander, bariton (Het Amsterdams Duo Orgelbariton) presenteerden op 12 januari 2007 de cd met dertien liederen uit de Romantiek van o.a. Reger, Rheinberger, Brandts Buys, Mendelssohn en Stanford, die ze hebben opgenomen in de Mozes & Aäronkerk. Kijk op www.orgelbariton.nl voor meer informatie.

Vrijdagmiddag  19 maart 2004 was er sprake van een zeer bijzonder gebeuren. Boudewijn Zwart had  zijn mobiel concert-carillon (50 bronzen klokken) en enkele muzikale vrienden meegenomen  voor een concert waar in  naast hij zelf op orgel, carillon en piano ook zijn Engelse collega Trevor Workman  en verder blaaskwintet  het Nederlands Torenmuziek Ensemble en het duo Amuse Oreille (gitaar en mandoline) optraden in een zeer divers programma  van Vierne (Carillon de Westminister - nu met echte klokken) tot Purcell en van Willem de Fesch tot John Cage. Maar ook Vivaldi en Saint-Saëns kwamen aan bod. Boudewijn Zwart besloot het concert samen met Trevor Workman met een Nederlandse Volksliederen Suite voor carillon en piano.  Tot groot enthousiasme van het massaal opgekomen publiek. Wie ook zoiets wil meemaken verwijzen we graag naar www.bellmoods.com

Op zondag 26 mei 2002 om 15.00 uur was er een hommage op orgel aan de pioniers van het moderne kerklied Frits Mehrtens (1922-1975) en Bernard Huijbers (1922-2003). De organisten Aart de Kort, Sietze de Vries en Willem van Twillert improviseerden op melodieën van Mehrtens en Huijbers, waarbij een ad-hoc koor o.l.v. Hans Timmer  uit de IJ mond, kraamkamer van vele nieuwe liederen, zong. Tevens was er de presentatie van de CD Improvisata van deze organisten met dit werk. Het eerste exemplaar werd uitgereikt aan mevrouw Mehrtens, weduwe van de componist en aan een neef van Bernard Huijbers die toen in Frankrijk woonde en er helaas niet bij kon zijn.

CD Improvisata  Eerbetoon aan Frits Mehrtens en Bernard Huijbers  op het Adema-Philbertorgel (1871/1887) van de Mozes & Aäronkerk door
Aart de Kort - improvisaties Mehrtens en Huijbers en eigen werk
Sietze de Vries - improvisaties Mehrtens en Huijbers
Willem van Twillert - werken van Mailly, De Boeck, Tinel, Combes, Lemare en Van Twillert  Met een uitgebreide toelichting (Ned./Eng) op organisten, componisten, orgel en gespeelde werken. totaaltijd: 77'54" STPOP 2002/1 (P&B sounds) € 13,90 

Op vrijdag 15 februari 2002 bracht Petra Veenswijk van de Maria van Jessekerk in Delft een concert als hommage aan Jos A. Verheijen (programma Widor (2e symfonie in D opus 13), Guilmant (Pastorale uit de eerste Sonate opus 42), Vierne (Étoile du soir en Carillon de Westminster uit de derde Suite uit 1927), Saint-Saëns (Marche Religieuse) Langlais (l'Hommage uit 24 stukken 1936) en als eerste stuk:  Jos A. Verheijen 's  In honorem Sanctae Caeciliae) 

Jos Verheijen, een bevlogen organist en warm pleitbezorger voor het vak
Waarom bracht Petra Veenswijk in 2002 een hommage aan Jos A. Verheijen, de eerste organist op het Adema-Philbertorgel ?  Dat kwam  zo. Petra is organiste van de Maria van Jesse kerk in Delft en in die tijd druk bezig met de restauratie van het Maarschalkerweerd orgel van die kerk. Bij iedere restauratie speelt het verleden mee. Zo kwam pater Daniël (Godefridus) Broekman in beeld die zowel de Mozes en Aäronkerk als de Maria van Jessekerk heeft gediend. In Delft speelde hij een belangrijke rol bij de tot standkoming van het orgel. Niet vreemd dat Jos A. Verheijen (1837-1924) de eerste organist van het Adema-Philbertorgel (van 1871 tot1919) gevraagd werd het Maarschalkerweerd daar in te spelen. Maar Jos Verheijen was in die tijd niet alleen een uitstekend organist. Hij was bijvoorbeeld ook medeoprichter (in 1890) en eerste voorzitter van de Nederlandse Organisten Vereniging. Na 30 jaar nam hij op 82-jarige leeftijd pas afscheid als voorzitter. Met name de maatschappelijkepositie van organisten had zijn hart. Zo richtte hij een speciaal koor op om met orgelbegeleiding concerten te geven. De revenuen van de concerten kwamen in het ondersteuningsfonds voor organisten. De waardering voor hem strekte zich tot na zijn overlijden uit. De organistenvereniging liet bij het veertig jarig in 1930 een aparte gedenksteen op het graf van Verheijen op de RK begraafplaats Buitenveldert in Amsterdam Zuid plaatsen. Die is er nog en wie er een kleine orgelbedevaart naar Amsterdam voor over heeft: de begraafplaats ligt aan de Fred. Roeskestraat in Zuid (vlakbij het gerechtsgebouw en de ringweg A10) en op de begraafplaats is het vak A nr 43

Verheijen was dus betrokken bij het Maarschalkerweerdorgel in Delft maar ook bij dat in het Concertgebouw in Amsterdam Hij speelde het orgel in op 13 oktober 1891, was korte tijd organist van het Concertgebouw en schreef een boekje over het nieuwe orgel. Voor orgelbouwer Maarschalkerweerd speelde hij ook diens orgels in Sneek (Martinuskerk) en Zwolle (Peperbus) in. Als katholieke organist genoot hij als één van de weinige landelijke reputatie, samen met zijn leerling Philip Loots, organist van de Haarlemse Antonius van Padua. Dat was bijzonder omdat in Rooms-Katholieke kerken toen, in tegenstelling tot Protestantse kerken, openbare orgelbespelingen niet waren toegestaan. Zijn voorliefde voor de orgels van de Parijse orgelbouwer Cavaillé Coll was allerwege bekend. Dat had natuurlijk alles te maken met het orgel in de Mozes & Aäronkerk, dat door Charles Philbert, vriend van Cavaillé Coll is ontworpen, maar ook met het Cavaillé Coll instrument in het Paleis voor Volksvlijt (nu in het Concertgebouw van Haarlem) dat hij tussen 1875 en 1879 bespeelde. Nederlandse orgelbouwers zouden toch een voorbeeld moeten nemen aan het orgel van de Sint Sulpice in Parijs, vond hij.

Er was in 2002 dus genoeg aanleiding voor een concert rond deze belangrijke organist. Petra Veenswijk speelde op 15 februari 2002 naast iets van Verheijen zelf, stukken die hij voor het inspelen van het orgel in Delft op zijn programma had genomen (Widor en Guilmant). Dat waren voor hem moderne stukken van Franse collega's die hij persoonlijk kende en die ook op het orgel van de Mozes & Aäronkerk hebben gespeeld. Bijzonder was de aanwezigheid tijdens het concert van Verheijen's kleindochter Ina (toen 87, inmiddels overleden), die zich haar opa nog goed wist te herinneren; omdat hij nog een tijdje bij hen in huis aan de Amstel in Amsterdam had gewoond en ook daar een orgel bespeelde. Meer over Verheijen en vooral zijn relatie met Charles Marie Philbert is terug te vinden in twee artikelen van Victor Timmer In Het Orgel van de jaargang 2009.

Gezocht: foto's koor Zelus pro Domo Dei
Musicologe Petra van Langen werkt aan een promotie-onderzoek naar de betekenis van katholieke musici voor de identiteitsvorming van Nederlandse katholieken in Nederland tussen 1850 en 1950.  Organist Jos. Verheijen en het koor Zelus pro Domo Dei spelen daarin een belangrijke rol. Maar, vroeg zij zich af, bestaan er ook oude foto's van het koor? Daar zijn wij natuurlijk ook benieuwd naar. Dus, wie mogelijk een foto van Zelus pro Domo Dei heeft of weet waar we die kunnen vinden: stuur een mailtje naar h.koster@mozeshuis.nl en wij sturen het door naar Petra van Langen.

Inmiddels schreef zij voor het blad Trajecta, religie, cultuur en samenleving in de Nederlanden (2008, 17e jaargang no 3) het artikel Muziek, religie en katholieke identiteit. Visies op katholieke kerkmuziek in Nederland 1850-1867. Hierin behandelt zij de discussie rond het verbod van het provinciaal concilie van 1865 op orkesten in de kerk en vrouwen in het koor met als voornaamste voorbeeld (en slachtoffer) Zelus pro Domo Dei. Bijzonder de moeite waard! Voor het blad zie www.kdc.ru.nl/trajecta

De 'Franse' CD van Anton Doornhein

Bent u een liefhebber van monumentale orgels zoals ze die in Franse kathedraals hebben? Dan mag u de CD van de begaafde organist Anton Doornhein  op het Adema/Philbert orgel van de Mozes & Aäronkerk niet missen. Op deze CD zijn stukken opgenomen van o.a. Vierne, Langlais, Dupré en Cochereau, het repertoire dat op geen enkel orgel in Nederland mooier klinkt (zeggen kenners). In Trouw verscheen een lovende recensie: " 't Klinkt als in de Notre Dame van Parijs." (vele jaren eerder had Albert de Klerk, de Haarlemse stadsorganist dat ook al gezegd) Ook vakblad De Orgelvriend was vol lof:  'Doornhein speelt trefzeker, met Franse zwier en maakt er een echte Cavaillé Coll-orgel van waarop de muziek van Vierne, Langlais en Dupré uitstekend gedijt.' De CD met ruim vijf kwartier hoogtepunten uit de Franse orgelmuziek kost € 17,50  en is bij de organist (tel. 010-5248978 of kijk op zijn website) te koop. Wie meer over deze uitstekende organist, in 2001 nog winnaar van drie prijzen (waaronder de publieksprijs) op het César Franck concours in de Bavo kathedraal in Haarlem, wil weten klikke op de website van Anton Doornhein

Op woensdag 17 juli 2002 ontvingen we een 34-tal organisten die de Zomeracademie Haarlem volgden. Een gezelschap grotendeels bestaande uit vrouwen uit het Verre Oosten. Anton Doornhein demonstreerde het orgel en speelde een kort concert met de variaties over Frère Jacques van Pierre Cochereau (voorheen organist van de Notre Dame in Parijs). Het enthousiasme was groot en zijn Mozes & Aäronkerkcd en de cd die hij onlangs voor Van der Heuvelorgelbouw op het grote orgel in de Katarinakerk in Stockholm opnam gingen grif van de hand.

Voor de liefhebbers is hieronder de dispositie van het orgel beschikbaar:

Hoofdmanuaal

grondstemmen

combinatiestemmen

• Diapason 8 vt  Diapason 4 vt  Kornet III-V sterk  Ripieno II sterk  Bariton 16 vt  Trompet 8 vt  Trompet 4 vt

Positief

grondstemmen

• Viool 16 vt Salicionaal 8 vt  Viool 8 vt  Gedekt 8 vt  Viool 4 vt  Gedekt 4 vt

combinatiestemmen

Kwint-Viool 4vt Viool 2 vt Mixtuur II-VI sterk Fagot 16 vt  Fagot-Hobo 8 vt

Reciet

grondstemmen

Kwintatoon 16 vt Violoncel 8 vt Vox coelestis 8 vt Fluit 8 vt Dwarsfluit 4 vt

 

combinatiestemmen

• Kwintfluit 2 2/3 vt Piccolo 2 vt Terts 1 3/5 vt  Trompet 8 vt Vox Humana 8 vt

Pedaal

zachte grondstemmen

sterke grondstemmen

• Subbas 32 vt  Openbas 16 vt  Kwint 10 2/3 vt

combinatiestemmen

• Openbas 4 vt  Bazuin 16 vt  Trompet 8 vt  Trompet 4 vt

Mechanische sleepladen Barker-machines op hoofdmanuaal, positief en pedaal.

Over het orgel van de Mozes en Aäronkerk is in 1994 ook een boek verschenen: De Kroon op het werk (Jan Raas). Dit is helaas uitverkocht. Voor nadere informatie over kerkorgels in het algemeen en vele orgels en organisten in het bijzonder, verwijzen wij u graag naar 
http://kerkorgel.pagina.nl  

Terug naar beginpagina